Bądź na bieżąco - RSS

Wieś w literaturze młodopolskiej

Kategoria: Język polski   |   Dodano: 10 lutego 2011   |   Liczba słów: 931

Temat wsi uświęciła przede wszystkim tradycja romantyczna, ale wynikał on również nieuchronnie z programu pozytywistycznej „pracy u podstaw" oraz z postulatów realizmu i naturalizmu. Zainteresowanie wsią jest także jedną z ważnych cech literatury epoki Młodej Polski.

Już w XVI w. temat wsi absorbował poetów. „Pieśń świętojańska o sobótce" najwybitniejszego autora tamtych czasów Jana Kochanowskiego jest najlepszym tego przykładem:

„Wsi spokojna, wsi wesoła,
Który głos twej chwale zdoła?
Kto twe wczasy, kto pożytki
Może wspomnieć za raz wszytki!"

Artysta przedstawia nam wyidealizowany obraz życia wiejskiego, wylicza jego zalety. Mówi o zwykłych ludzkich sprawach, o pracy i zajęciach typowych dla wsi. Problemy te traktuje z szacunkiem i powagą.

Temat wsi powraca w każdej epoce. Poeci romantyzmu pisali, nieraz dramatycznie, o niedoli ludu. Lud w pojęciu romantyków fundamentem narodowej kultury i moralności narodu. Motyw chłopskiej krzywdy, pojawiający się już i w publicystyce oświecenia, szczególnie mocno zaakcentowany został w II części „Dziadów” Adama Mickiewicza, gdzie gromada chłopska ogląda widmo złego pana i jego ofiar, solidaryzując się z nimi i za sprawiedliwą uznaje wymierzoną mu karę. Jednocześnie jednak ten „chór wieśniaków i wieśniaczek” odprawiający obrzędy zaduszkowe, przechowuje „ziarno” moralności.

Również w takich powieściach społecznych z okresu romantyzmu jak „Ulana” czy „Historia kołka w płocie” Kraszewskiego, ukazujących gorzką dolę chłopstwa pańszczyźnianego, przeważa raczej ton podziwu dla talentów chłopskich i idealizacja ludowej wiary niż analiza życia wiejskiego.

Sytuacja społeczna ludu w pełni na plan główny wysuwa się dopiero w twórczości pozytywistów, mimo że słychać tu jeszcze pogłosy romantycznego ujmowania ludu. Zasadniczo jednak obraz wsi i chłopa w utworach pozytywistycznych ma cechy odmienne od romantycznej wizji ludu. Wyjątek stanowi chyba tylko powieść „Nad Niemnem” Elizy Orzeszkowej, która posłużyła przede wszystkim do ukazania aktualnego stanu społeczeństwa polskiego. Pisarka widziała w kulturze ludu cenne kruszce: siłę, patriotyzm, narodową jedność. Jednakże większość utworów pozytywistycznych o wsi przesyconych było pesymizmem, który wynikał z intencji dydaktycznej pisarzy. Chcieli oni przede wszystkim ukazać niebezpieczeństwa w jakich znaleźli się chłopi po reformie uwłaszczeniowej w zaborze rosyjskim, gdyż świeżo uwolniony z poddaństwa lud, nie nawykły do samodzielnego gospodarowania zupełnie nie świadomy był swoich praw obywatelskich. Tak drastyczną ilustracją stanu wsi pouwłaszczeniowej w Królestwie Polskim przedstawił Henryk Sienkiewicz w „Szkicach węglem”. Nowela ta stanowi wezwanie do „pracy u podstaw”, bez której wsi grozi zdziczenie. Podobnie w „Placówce” Prusa słychać apel o mobilizację do działania na rozległym polu wiejskich zaległości cywilizacyjnych. Ze zgrozą piszą również pozytywiści o złowrogich skutkach przesądów i zabobonów. Przykładowo w „Dziurdziach” Orzeszkowej opisane jest bezlitosne zamordowanie młodej kobiety, podejrzanej przez „ciemnych” chłopów o czary. Powieść pozytywistyczna szczególnie akcentuje ukazanie przemian społecznych na wsi, stosunków między chłopem a panem. Stanowi również dzwon na trwogę dla inteligencji, by zajęli się najniższymi warstwami społeczeństwa.

Zainteresowanie wsią jest również jedną z ważnych cech epoki Młodej Polski. Źródłem tego mógł być awans społeczny i kulturalny warstwy chłopskiej, z którą wiązano duże nadzieje na przyszłość, jak również wpływ romantycznego wyobrażenia wsi jako centrum polskości. Obrazowi wsi artyści przełomu wieków nadawali znaczenia uniwersalne, religijne i narodowe. Podkreślano wartości chłopskiego świata: przywiązanie do ziemi, naturalną religijność, solidarność. Najważniejsze utwory tego okresu to „Chłopi” Władysława Reymonta, „Wesele” Stanisława Wyspiańskiego, wiersze Jana Kasprowicza.

Cykl sonetów Jana Kasprowicza „Z chałupy” opisuje wieś końca XIX w.:

„Za chatami krępy sad wiśniowy;
Wierzby siwe poschylały głowy
Przy stodołach, przy niskich obórkach.
Płot się wali; piołun na podwórkach;
Tu rżą konie, ryczą chude krowy,
Tam zwija się dziewek wieniec zdrowy
W kraśnych chustkach, w koralowych sznurkach”.

Ten fragment Sonetu I zawiera typowo naturalistyczny opis nędznej, spokojnej wsi. Na jej obraz składają się stojące rzędem wiejskie chaty, walący się płot, zachwaszczone podwórko, chude krowy. Ludzie, którzy tu żyją, są krzepcy, pochłonięci pracą wyznaczoną przez rytm przyrody, któremu są całkowicie podporządkowani.

Cykl sonetów „Z chałupy” ukazuje różne historie dotyczące chłopstwa, przedstawia ich losy, tragedie. Wiersze te w zamyśle autora miały ukazywać realia życia na wsi, pokazywać ludziom z wyższych sfer społeczeństwa, jak ciężkie życie mają ich mieszkańcy i stanowią one apel o pomoc dla nich.

Tematyka ta pojawia się również w dramacie Stanisława Wyspiańskiego „Wesele”. Dramat ten stanowi nie tylko opis autentycznego wesela, ale mamy tu do czynienia z dwoma planami, realistycznym i fantastycznym. Oba plany przenikają się wzajemnie i wiążą się w jedną całość. Uczestnikom wesela ukazują się zjawy, przynoszące każdemu jakieś posłannictwo ideowe. Najważniejsza z nich Wernyhora – objawia się Gospodarzowi, któremu nadaje rolę przywódcy. Ma on poprowadzić lud do wyzwolenia. Zlecając wykonanie poleceń Jaśkowi, który gubi Złoty Róg Gospodarz marnuje wyczekiwaną od dawna możliwość działania, od której miał zależeć los narodu. „Wesele” przynosi obraz różnic w społeczeństwie podzielonym na chłopów i mieszczan. Wyspiański widzi możliwość pojednania – drogą ku niej jest poszukiwanie nowego języka, który umożliwi porozumienie i dialog. Chłopi, według autora stanowią tę warstwę społeczną, w której należy poszukiwać źródła jedności narodowej i siły.

Najważniejsza powieść epoki poruszająca ten temat – „Chłopi” to przede wszystkim bardzo dokładne ukazanie życia zbiorowości na wsi. Utwór ten zawiera mnóstwo drobiazgowych opisów obyczajów, problemów ludzi wsi, ich pracy. W „Chłopach” zostały opisane głównie stosunki oraz nastroje panujące w pouwłaszczeniowej wsi polskiej. Autor ukazuje ją jako miejsce szczególne, mistyczne. To właśnie chałupa, a nie dwór pański staje się miejscem, gdzie przechowywana jest narodowa świadomość, nadzieja i wiara w Polskę.

Temat wsi intrygował artystów już od wieków. W pełni to zagadnienie rozwinęła dopiero literatura pozytywizmu, ukazująca wieś realistycznie, a niekiedy nawet drastycznie. Uświadamiała ona innym trudną, okrutną rzeczywistość życia tych ludzi. W literaturze Młodej Polski, czerpiącej garściami z romantyzmu, obraz wsi pojawiał się zarówno w wierszach, powieściach i dramatach. Te najważniejsze, wyżej przytoczone stanowią najlepszy przykład, jaką rolę odgrywała ona dla ludzi epoki.

W warstwie symbolicznej utwory te nakazywały właśnie tam szukać oparcia i wiary w narodowe siły. Moim zdaniem również w dzisiejszych czasach wieś nadal stanowi miejsce, w którym przechowywane są wartości ważne dla całego narodu, gdyż tam najgłębiej zakorzenione pozostały wiara i naturalna religijność.

Podobne wypracowania: